e-academy.uz

Харакатлар стратегиясидан тест

Қонунчилик базаси

Халкаро лойихалар

Дуўаның мәнаўиятымыздағы орны

Дуўаның мәнаўиятымыздағы орны

Халқымыздың мәнаўиятлылыққа шақырыў ниетлеринде «Алтын алма дуўа ал, Дуўа алтын емеспе?», «Бир дуўа оқып жибериңиз» дейди. Биреўлерди «дуўайымент» ямасәа «оларға дуўа кеткен», «оны дуўалап қойған» деген сөзлерди айтылады. Булардың мәниси не? Дуўаның улыўма пайдасы барма деген сораўлар ҳәрбир өмир тәжрийбелерине ийе, ойланатуғын адамлардың есинен шықпайды.

Өткен шоралар дүзиминде халқымыз диннен әдеўир дәрежеде узақласты. Сонда да адамлар дуўа оқыўды, пәтия бериўди пүткиллей жойып жибермеди, турмыста қолланды. Лекин оның тәсирли күшине сыйыныўшылық пәсейип барды.

Ғәрезсизлигимизден кейин диний қәдириятларымыздың тиккелей тиклеўине байланыслы, адамзаттың мақуллаған ийманының бир бөлеги болған дуўаға-пәтияғада енди дыққат пенен кеўил аўдарып оның мәнаўияттағы орнын көрсетиў мүмкиншилиги пайда болды.

«Дуўа» сөзи арабша «жалбарыныў» дегенди аңлатады, яғный адам дуўа оқыў менен жоқары күштен өзи ушын ямаса басқалар ушын тилек тилеп жалбарыныўды билдиреди.

Ал «пәтия» сөзиде арабша болып «ашыў», «баслаў» мәнисине ийе. Бул Қураны Каримның биринши сүреси. Ол жети аяттан турып, мусылманлар дуўа оқығанда оның текстлеринен кең пайдаланады. Солай етип тар мәнисинде пәтия белгили бир аятты, «дуўа» тилекти, кең мәнисинде екеўиде бири бириниң орнына жүрип ҳәр түрли жағдайларда жоқарғы күштен мәдет сораў ушын қолланады.

Дуўаның тәсирин ҳәм күшин ҳаққында қарақалпақ әдебиятының белгили тулғаларыда өзиниң қосықларында да көрсетип отырған. Мысалы бабамыз Бердақ:

«Жас үлкенлерден алыңлар дуўа, Пайдалы боларма туўған ел ушын, десе, Әжинияз шайыр «Қыз меңеш пенен айтысқанында:

«Алтыннан айдары бар, туўарсаң ул. Қой сойып пәтия алсаң Әжинияздан» деп жуўмақлайды.

Ал бизиң заманласларымыз мысалы И.Юсупов дуўаның илҳам бағыш қәсийетин, былай көрсетеди:

«Тунғыш рет жолығысқан едик биз, Сен мени дуўалап кеткенсең сонда» деп оның музасының өмирлик болыўында дуўаның күшин көрсетеди.

Улыўма әсирлер даўамында халқымыздың санасына кирип өзлигине айланып кеткен руўхый қәдирият. Сонлықтан адамлар турмыстағы бахытлы мәўритлерин өзиниң жетискенликлерин пәтиядан, дуўадан деп есаплап. «Дәртке дуўа, қәстеге шыпа бер» деп тилеген.

Бизиң бабаларымыздың турмыста дуўа менен даўаланған, ҳәттеки дуўа менен тәбият қубылысларына тәсир еткен. Мысалы ески көк түрклер жамғыр ҳәм қар жаўдырыўға байланыслы дуўаларға ийе болған «Қытай дәреклерине қарағанда, түрклер ғайры тәбийғый күшлерге ҳәкимлик ететуғынлығын, қәлеген пайытта самал естирип ҳәм жамғыр жаўдыратуғынлығын былай хабарлайды. «Хунлар душпанлардың үстине қар, даўыл, жамғыр, боран жиберип оның жәрдеминде жеңиске ериседи. Оның дуўалайтуғын «Жай тасы) болған»1

Махмуд Қашқарий «Түрклер бир тас пенен карамат қылады. Самал ҳәм жамғыр шақырады. Бул кең таралған ҳәдисе болып менде оның гүўасы болдым»2 дейди.

Дуўаны адамның тәғдирине тәсир етиў себеплериде ҳайран қалдырады.

Ҳинд алымы Муни Лаъл «Бабур» атлы шығармасында былай дейди «Ҳумаюн қатты наўқасланып қалады ҳәм оны аўыр аўҳалда Аграға алып келеди. Тәўиплер күндиз-түни кеселин анықлаўға умтылып, емлеўге урынады. Бирақ барлығы зая кетеди. Бабур улының тезирек турып кетиўин тилейди. Бабур Алланың дәргайында сыйынып, улы ушын жанын қурбан етиўге қарар қылады.

«Я, Аллаҳы Кәрим, оның дәртин маған бергил!... Оған келген бәле маған урсын», деп қайта-қайта тәкирар айтар еди. Соңынан ҳәзиреттиң жыламсыраған мына сөзлери еситиледи: «Берген садақам қабыл болды!... Нийетиме жеттим!... Мурадыма еристим!... Аллаҳы Кәрим тилегимди қабыл әйледи!»

«Ол пәлектен мәдет сорап турып, соған исеним ҳасыл етти, өзиниң аўҳалы аўырласып, улының жағдайы жақсыланып барды. Ҳақыйқатында да, өлим төсегинде жатқан шахзада есин жыйнап, көзин ашты. Бабурдың аўҳалы кемкемнен аўырласып бара берди. Арадан үш күн өткеннен кейин, 1530-жылдың 26-декабри дүйшембисинде Бабур дүньядан өтти».

Усындай мысал ретинде Амир Темурдың мынадай пикирлери бар.

«Мениң ҳаялларымның биреўи аўырған ўақтында, намаз оқыў тийкарғы талабы болған пайғамбар әўладынан он еки улама ҳәр бири кеселге өзлериниң өмиринен бир-бир жылдан инам етип еди. Кесел ҳаял саўаалып кетти. Және 12 жыл өмир сүрди»3.

Дуўаның ғарғыс түриниң қүдрети қарақалпақ халық дәстаны Едигеде- де көрсетилген. Сондайақ белгили шайырымыз Сейфулғабийт Мажитов өзиниң Айдосбий ҳәм Есенгелди Махрем деген гүриңинде: Айдос бурын ел ағасы болған, яғный «Арғы атамыз Есенгелди, Шегара Майлы шеңгелли, Соннан кейин ел тең келди» деген ҳүрметке ийе Есенгелди Махремниң орнын ийелегеннен кейин бир, үлкен мерекеде оған азап берген. Есенгеде оны «тухым қурт болғайсаң» деп ғарғаған. Ғарғысы туўры келди дейди.

Шоралар дәўириндеги ишанлардың қуўдалаў мапазында «Кегейли ишанларының атақлы уакили Алеуаддин ишанды Шымбайдағы түрмеге қамаған». Сонда ол Алладан, көзимди соқыр қыл деп тилеген. Көзи соқыр болып үйине келген. Көп узамай ишанға аўыр сөзлер айтып, қаматқан, аўыл ақсақалы Қалбай келип мен аўырып жүрмен Сизге зияратқа қатнайын деген сөзин қабыл етпеген. Сизиң пәтияңызды алайын деп самауарын ҳәм бир гилемде әкелдим деген сөзгеде қулақ аспаған. Қалбай ақсақал орнынан зорға турып кеткенде Алауаддин ишан «Шүкир, Аллаға ырзаман! Тиримде алдыма әкелгениңе ырзаман Аллаҳим деп ишан үш рет турып үш рет отырған, көзинен жас алған. Оннан кейин Қалбай көп узамай жаман кесел менен аўырған4.

Бизлер болған бир ғарғыстың күши ҳақкында таң қалдыратуғын бир ўақыяны еситип көзимизден жас алғанымыз еле есимнен шықпайды. Бул былай болған екен. Жалғас атлы пәк ҳәм мөмин мийнеткеш азаматтың келиншеги қайтыс болып оннан еки жасар ул бала қалған. Бала ушын жүдә бир ақыллы, мийримли ҳаялға үйленген. Ол баланы туўмасада туўғаннан бетер қәстерлеп өсирген, туўған анасындай жақсы көрген. Бала үйленген. Келин ақылсыз ҳәм көргенсиз екен. Кемпирди оңыстырмаған. Ахретлеп азаплап намысына тийип жүдә аянышлы ҳәм қайғылы қатнасларды пайда еткен. Баласыда келин тәрепин алған. Бир күни келин кемпирдиң затларын далаға ылақтырып кете-кетке салған. Жалғас үндемей отыра берген. Кемпир балам келгенше кетпеймен деп затларын жаўлығына орап далада отырған. Баласы келгенде мына келин кет сен өгей анасын сениң керегиң жоқ деп атыр» деп жылаған. «Апа кетсең кете бер» дегеннен кейин, кемпир жылап отырып қара жип пенен ақ жипти араластырып шыйратып ала жип қылып мойнына алып баланы, келинди ғарғай баслаған. Даўысын қатты шығарып, алдында жоқлаў айтып болып, «қыршын жанын қыйылсын», «туўған балаң өзиңдей жетим болып, қалсын», «жейтуғын тамаққа зар болғайсыз», қалған өмириңиз жылаў менен өткей ҳәм сол сыяқлы ғарғыслар менен аспанға қолын созып зарланған. Ғаррысы мөлдиреп жылап отыра берген. Жыйналған қоңсылары келинниң бетине түкирген. Кемпир баланы, келинди ғарғап-силеп болып түйиншигин ийнине салып артына қарамастан кете берген. Көп узамай үйде урыс-қағыс күшейип баласының нерви қозғалған ҳәм алты айдан кейин қайтыс болған. Баласның азасында Жалғастың ажағасы ғарғыстан «Мениң инимниң баласы емес, мына келин өлиўи керек еди, деп жыйналғанлар алдында қамсығып жылаған. Арадан үш ай өтпей келинде қайтыс болған. Енди Жалғас исти баяғыдай қайтадан басынан баслаған.

Усындай қубылыстың сыры неде деген мәселе дүнья илимпазларының дыққатын өзине тартпақта.

Дүньяға белгили Нобель сыйлығының лауериаты медицинада нейро-физиологиясының жетик қәнигеси Джон Эклс былай дейди. «Адамды оның денесинен тыста жасайтуғын Бир нәрсе басқаратуғынлығына ҳеш қандай гүман жоқ»5.

Дуўаның күшиде усы бир нәрсе менен байланыслы болыўыда таажив болмаса керек

Илимпазлар бир адамнан баслап 50 адамға шекем ҳәр қыйлы сандағы адамларды топлап тәжрийбе өткергенде, қанша көп адам бир жерге жыйналып дуўа оқыса, олардан шығатуғын тәсирли нур да соншелли күшли болыўын анықлаған. Бул, христианлардың ширкеўге жыйналып ибадат қылыўының, мусылманлардың мешитлерге топланып намаз оқыўының сырының бири усыған байланыслы болса керек деген жуўмақ шығарған.

Тағыда олар: «Дуўаның тәсири сезилиўи ушын даўыс вибрациясы пайда болыўы лазым. Оның ушын дуўаны даўысты шығарып оқыў керек» дейди. Бул дүньядағы дуўа оқыўдың тийкарғы шәрти дейди. Себеби тек дуўа оқыўда ғана адамнан нур шығыўын анықлаған. Буны дуўаның қабыл алыныўының белгиси. Микрокосмос-инсан менен, Макрокосмос –Космостың, байланыс орнатылғанының көриниси дейди алымлар.

Дуўаның күшине байланыслы адамлар мойнына үшмүйишли дуўа-тумар таққан. Не ушын тумар үш мүйешли? Адамның саламатлығын услаўшы ҳәм жаман көзлерден сақлаўшы тумар барлық халықларда бар екен, оларға итибар берсең, ҳәммеси де үш мүйешлик формада көринеди.

Гейде дуўа-дао синонимине Қытайда бизиң эрамыздан бурын 6-5 әсирде пайда болған даосизм тәлийматының, тәсири болғанба депте ойлайға болады. Себеби бизиң эрамыздан Х-әсирлерине дейин Түркистан қытайлар менен байланыста болған. Нешше жыллар оның қолының астында жасаған. Тек ислам дининиң Орта Азияға таралыўы менен қытайлылар кейин қарай серпилген. Ол дәўирде бабаларымыздың санасына «дао» ҳаққында яғный «жол» ҳаққында тәлиймат тәсир еткенлиги итимал. Егер биз дуўаны да жол көрсетиў ретинде түсинсек булар бир-бирине жақын келетуғын сыяқлы. Бул Лао Цзы философиясындағы «дао»-тәбийғый нызам, жәмийеттиң барлық ағзалары тәбийғый нызамға (жолға) қатты бойсынады. Ол жолды бузған адам тәбияттың қәҳәрине ушырайды» деген көрсетпеси бизиң дуўаға байланыслы қәсийетлерде де ушрасып дуўаны бузған адамларды «бәддуўа» деп яғный дуўаның қәҳәрине ушыраған адамлар деп баҳалаўы менен үнлеседи.

Бизиң мәнаўиятымыздың төркинлериниң бири Қураны Кәрим ҳәм Ҳәдиси Шарифлерде инсанды дуўа қылыўға шақырады: Пайғамбарымыз: «Кимге дуўа қылыў бахты мияссар болса оған рәҳмет есиклери ашылады. Аллаға дүньялық нийетлер ишинде ең мақулы оннан жақсылық сораў есапланады. Дуўа келетуғын бәле-қада ҳәм қайғыларды жоқ етеди. Тәғдирди тек ғана дуўа өзгерте алады. Соның ушын сизлер де дуўа қылың» деп тапсырады.

Пайғамбарымыздың ҳәдислеринде «Үш кисиниң дуўасы қабыл болмайды» 1.Қолында бадқулық хатыны болып оны талақ қылмаған кисиниң 2.Биреўде ҳақысы болып оған гуўалық қылмаған кисиниң (себеби оның өндирип алатуғын ҳақысында бала-шағаныңда ырысқы – несийбеси бардур. Оны таслап қойыўда жақсы ҳәмелден емес). 3.Малды ақылсызға берген кисиниң. Себеби Алла «малды ақылсызларға бермеңлер деген»6.

Демек биз бул мақалада инсан өмиринде дуўа-пәтия ҳәр түрли жағдайда ҳәр түрли секилде киретуғынлығына кәмил болдық. Улыўма дуўа уламалар, жасы үлкенлер, халықтың нәзериндеги абрайлы тулгалар тәрепинен берилетуғын жақсы тилеклер. Дуўаның күшиниң бунаяткерлик әҳмийетиниң айтарлықтай бар екенлигине исендик. Соның менен халықтың «Ғарғыс алма алғыс ал» деген дуўалы сөзиниң ҳақыйқый ақыл екенлигине кәмил болдық.

Жуўмақлап айтқанда «Алтын алма дуўа ал» деген бабаларымыздың нәсияты инсанның материаллық ҳәм руўхый талаплары менен байланыслы тилек арзыўларының орынланыўына қаратылған ҳәмеллериниң бири болып есапланады. Инсан тилек пенен жасайды. «Жақсы тилек жарым ырыс» деген тилекке мәдет қуўат болатуғын оның орынланыўына жол ашылатуғын иләҳий күш-пәтия болады. Ақ пәтия, алғыс алыў, жақсы тилек инсанды қыйыншылығында үмит жетискенлигине шүкир етиўине шарлайды. Ал үмит етиў барлық арзыў-әрманлардың тийкары. Сол арзыўлардың орынланыўында Алланың нәзеринде болыў ушын ибратлы адамлардан пәтия алыў, тилекке ерисиўге дәмелениў менен бирге, сол кисилердей ибратлы болыў нийетин билдирип, бул дәстүр өзиниң үлкен тәрбиялық салмағына ийе болып руўхый салдамлылықтың белгиси болады.

Академик Жуманазар Базарбаев



1 Усман Турги Туркий халықлар мафкурсы. Ташкент «Чулпон» 1995 10-бет

2 Булда сонда

3 Әмир Темур тәртиплери. Ж.Базарбаев Омир –бул сананың көтериңкилиги Нөкис «Билим 1996ж. 14-15-бетлер»

4 Даўлетмуратов А. Ҳәр заманға бир заман. Н.Қарақалпақстан баспасы 2005 ж. 61-бет.

 

5 АиФ 2013. №46.

 

6 А.Абдирахманов «Саодатқа элтувчи билим» Т.2001, 425-б


 

QABUL - 2018

НМПИ 2018-2019-оқыў жылы ушын ҚАБЫЛЛАЎ КОМИССИЯСЫНАН ТЕЗ МАҒЛЫЎМАТ АЛЫЎ ТЕЛЕФОНЛАРЫ 

(CALL  CENTER) 

(+99861) 229-40-93
(+99861) 229-41-03 
(+99861) 229-40-97

Абитуриентлер ҳужжетлерин қабыл етиў 15-июндан-15-июлге шекем
Тест сы наўлары   1-августтан 15-августка шекем
Биринши смена 08:00
Екинши смена 15:00




Кабыллау  бойынша веб-сайт


Корпоратив почта

"Edu.uz" rasmiy kanali

Электрон таълим