e-academy.uz

Харакатлар стратегиясидан тест

Электрон кутубхона

Қонунчилик базаси

Халкаро лойихалар

«DINIY EKSTREMIZM HÁM TERRORIZM – JÁMIYET RAWAJLANIWINA QÁWIP»

M.Allaniyazova – Tariyx-geografiya fakulteti Ruwxiy-ag’artıwshılıq isleri boyinsha orınbasarı

Ózbekistan áyyemnen túrli milletke tiyisli, túrli dinlerge sıyınıwshı xalıqlar tınısh-tatıw jasaǵan úlke bolıp kelgen. Ata-babalarımız basqa din wákillerine hár dayım húrmet penen múnásebette bolǵanı, Watan rawajı jolında jelkeme-jelke bolıp miynet etkeni tariyxıy dereklerde kóp tilge alınǵan .

Házirgi kúnde Ózbekistan xalqınıń sanı jıldan-jılǵa artıp, respublikamızda 130 dan artıq millet wákilleri jasap kelmekte. Puqaralardıń 94% ten ziyatı islam dinine sıyınadı, 3,5 % ke jaqın puqaralar pravoslav dinine tiyisli bolıp qalǵanların basqa konfessiya wákilleri quraydı. Búgingi kúnde Ózbekistan Respublikasında 16 diniy konfessiyaǵa tiyisli 2238 diniy shólkem iskerlik etedi. Olardan 2064 islamiy, 157 xristian, 8 yahudiy jámáátleri, bir dana Krishnanı ańlaw jámiyeti hám Budda ibadatxanası. Bulardan tısqarı konfessiyalar aralıq Bibliya jámiyeti de iskerlik etedi. Usı diniy shólkemlerdiń erkin iskerlik etiwi elimizdegi diniy bawrıkeńliktiń belgisi.

Búgin musılman áleminde quramalı sociallıq-siyasiy processler bolmaqta. Jaqın ShıǵIs hám basqa aymaqlardaǵI bir qatar mámleketler tereń siyasiy krizis, social-ekonomikalıq turaqsızlıq hám qurallı soqlıǵısıwlardı basınan keshirmekte. Usı aymaqlarda haqıyqıy “islamiy mámleket” qurıw ideası astında ashıqtan-ashıq zorlıq, insaniylıqqa qarsı keletuǵIn jawızlıqlarǵa tiykarlanǵan ámellerge qol urıp atırǵan túrli topar hám jámáátler jetisip shıqtı. Húrmetli Birinshi Prezidentimiz I.A.Karimov aytıp ótkenindey: “Búgingi kúnde dúnyanıń túrli aymaqlarında háwij alıp atırǵan qarama-qarsılıqlar, qanlı soqlıǵısıwlar, musılman álemindegi túrli mazhab hám aǵımlar ortasında kúsheyip baratırǵan kelispewshilikler, biygúna adamlardıń qurban bolıp atırǵanlıǵı bárshemizdi táshwishke salmay qoymaydı”. Usı jaǵday mámlekettiń úlken yaki kishiligi, dini hám milletine qaramastan, tınıshlıq hám turaqlılıq qanshelli áziz ekenligin jáne bir márte sıpatlap bermekte. Sońǵı jıllarda túrli aǵImlar jaslar ortasındaǵı iskerlikti, miynet migrantların tásir sheńberine alıw, “ójireler” shólkemlestiriw, diniy ekstrimistikalıq mazmundaǵı materiallardı elektron kórniste tarqatıw, internet arqalı propagandalaw usılında ámelge asırılmaqta. Internet tarmaǵında ózin “Islam mámleketi” (ISHID), “Jabhat al-Nusra” dep atap alǵan torrorshılıq shólkemler tap islam rawajı jolında gúresip atırǵanday kórsetip, bunıń aqıbetinde dúnyanıń kóplep mámleketlerinen musılman jaslar “hijrat” etiw hám “jihad”qa qatnasıw dawasında Siriya hám Irak aymaǵına barıp usı topar quramına qosılıp atırǵanlıǵınıń gúwası bolmaqtamız. BMSHnıń insan huqıqları boyınsha Bas komissarı Navi Pilley jariyalaǵan maǵlıwmatqa kóre 2012-jıldıń iyul ayınan baslap Siriya hám Irakta hár ayda 5 mıń adam ólmekte. Olar arasında qariyalar, hayallar, balalarda bar. Franciyanıń Frans-Press baspası “Syrian Observatoriy for Human Rights” shólkemine tayanıp tarqatqan maǵlıwmatına kóre 2011-2015-jıllar dawamında qaytıs bolǵanlardıń sanı 230 mıńǵa jetken. Olardan 69494 tınısh xalıq wákilleri 11493 balalar, 7371 hayallardan ibarat. Bul tek rásmiy maǵlıwmatlar bolıp, haqıyqıysı bul kórsetkishlerden joqarı bolıwı heshkimdi hayran qaldırmaydı.

2016-jıldıń yanvar ayında Siriyanıń ózin “Islam mámleketi” dep atap atırǵan terrorshı topar qadaǵalawında bolǵan Raqqa qalasında kóz kórip, qulaq esitpegen is boldı. 40 jaslı ana 20 jasar ulın terrorshı topardan shıǵıwın soraǵan jalınıwların ulı óz basshısına jetkergen, soń bolsa basshılarınan “tiyisli” kórsetpeni alıp óz anasın xalıqtıń kóz aldında atıp óltirgen.

Jánede itibar beriw kerek bolǵan bir jaǵday Irak hám Siriyada terrorshılar ózlerine ermegen bárshe musılmanlardı “kápir” dep jariyalap, erkeklerdi óltirip, hayal hám balalardı bolsa qul sıpatında satıw siyaqlı islerge qol urmaqta.

Mısr bas muftiyi, “Al-Azhar” kompleksi basshısı shayx Ahmad Tayıp ISHIDtıń islam dininen jıraq shólkem ekenin aytıp usılay deydi: “Irak xalqı bárshe imkaniyat hám kúshin mámlekette tógilip atırǵan qanlardı toqtatıw hámde ISHID tárepinen alıp barılıp atırǵan nahaq adam óltiriw, meshitlerdi qarabaxanalarǵa aynaldırıw, xristian hám basqa din wákilleriniń quwǵın etiliwi siyaqlı ayanıshlı jaǵdaylardı joǵaltıwǵa sarıplawı kerek. Islam dini wayranshılıq hám adam óltiriw siyaqlı islerdi ámelge asıratuǵın qurallı háreketlerdi qaralaydı. Islam bunday islerden jıraq!”

Payǵambarımız (s.a.v) hádiste: “Haqıyqıy muhojir Alla hám Rasullax qaytarǵan nárseden hijrat qılǵan(qaytqan) musılmandúr. Islam dini watanǵa qıyanet, adam óltiriw, buzǵınshılıq, ózin-ózi óltiriw, ózgelerdi azaplawdan qaytaradı. Imam al-Buxariy ráwayat qılǵan hádiste aytıladı: Bir adam Rasullax s.a.v aldına kelip, onnan jihodqa ruxsat soraydı. Sonda ol: “seniń ata-anań barma?” dep soraydı. “Bar”, deydi ol. “Sol ekewiniń xızmetinde jihod qıl!” deydi Rasullax.

Diniy ekstrimizm dúnyadaǵı derlik bárshe mámleketlerde shaxs jámiyet hám mámlekettiń turmısına qáwip salıp kelmekte. Sonday-aq, diniy ekstrimizm aǵımı quramına kirip qalǵan shaxs: shańaraǵı, tuwısqanları hám jaqın insanlarınan ayırıladı. Jámiyettegi sociallıq abırayın joǵaltadı. Tereń bilim alıw, jaqsı kásip iyesi bolıw hám ómirden múnásip orın iyelew imkaniyatınan ayırıladı. Ómiri qamaqta yaki ózge jurtlarda xor-zar hám sergizdanlıqta ótedi.

Ekstremistikalıq aǵımlar óz qatarına jańa shaxslardı tartıwda internettegi sociallıq tarmaqlardan keń paydalanbaqta. Bazı jaslarımız internet arqalı ózin “Islam mámleketi” dep atap atırǵan terrorshı shólkemler tásirine túsip qalıwı, “Obid qarı”, “Abduvali qarı”, “Rafix qarı” siyaqlı shaxslardıń wazların diskte yaki qol telefonında saqlap júriw jaǵdayları ushıramaqta. Sońǵı waqıtlarda óspirim balalar Siriya hám Irak siyaqlı mámleketlerdegi terrorshılardıń háreketlerin kórsetiwshi materiallardı telefonda bir-birine tarqatıp atırǵanlıǵı kúzetilmekte. Bunday jaǵdaylar tınıshlıqtı saqlawda sergeklik hám qıraǵılıqtı talap etedi. Jas áwladtıń túrli jat aǵımlar tásirine túsip qalıwınıń aldın alıw boyınsha ǵamxorlıq tek húkimetimiz yaki tálim orınlarınıń waziypası emes, bálkim hár bir ata-ananıń áhmiyetli waziypası esaplanadı. Jáne aytıp ótiw kerek, tınıshlıqtı ullı qádiriyat dep bilgen dinimizde bul jolda tek ámel menen emes, bálkim sóz benen de ziyan keltiriwden qaytarılǵan. Sol kóz qarastan puqaralarımız jurtımızda tınıshlıqtı asıpar-abaylaw jolında mámleketimizdiń tiyisli shólkemleri tárepinen ámelge asırılıp atırǵan is-háreketlerdi qollap quwatlawları hám qolınan kelgenshe olarǵa járdem beriwi lazım. Sol sebepten jurtımızǵa ziyan jetkeriwge háreket etiwshi shólkemlerdiń is-háreketlerine qarsı birgelikte gúresiwimiz kerek. Payǵambarımız aytqanınday “Haqıyqıy musılman bul – musılmanlar onıń tili hám qolınan amanda bolıwlarıdúr”. Sonday eken jurtımızda húkim súrip atırǵan tınısh-tatıw turmıstı asıraw onıń ǵarezsizligi hám rawajlanıwına múnásip úlesimizdi qosıw – hár birimizdiń usı áziz watanda jasap atırǵan bárshe puqaralardıń eń tiykarǵı waziypalarınan biri bolıp qalıwı lazım.