e-academy.uz

Харакатлар стратегиясидан тест

Нызамшылық базасы

Халкаро лойихалар

Әжинияз Қосыбай улы (1824-1878)

  Әжинияз Қосыбай улы 1824-жылы Мойнақ районының «Қамыс бөгет» деген жеринде туўылады. Ата-бабалары  балықшылық, аңшылық ҳәм егин егип күн көретуғын адамлар болған. Әжинияздың әкеси Қосыбай, оның әкеси Балтабек арғы атасы Ақжигит өз дәўириниң батыр адамларының бири болғанлығы мәлим. Анасы Назийра сөзге шешен өз дәўириниң, ең дилўар ҳаял-қызларының бири болған. Әсиресе жуўап айтыста алдына адам салмайтуғын тақыўа адам болғанлығы сезиледи. Әкеси Қосыбай да шайыр ҳәм мерген адам сыпатында көзге түскен.

Әжинияз жаслайынан-ақ оқыўға берилген, зийрек бала болып өседи. Бирақ оның жаслайынан анасынан айрылып қалыўы, көп ғана қыйын жағдайларды басынан кешириўине себепши болады. Ол дәслеп Хожамурат ийшан медресесинде тәлим алады. Бирақ анасының тосаттан қайтыс болыўы оның оқыўын үзилиске түсиреди. Үйдеги отын шөпке қараў, үлкелрин тарбиялаў жас Әжинияздың мойнына түседи. Ол қалай болмасын өз билимин жетилистириў үстинде ойлана баслайды. Усындай жағдайларда оның туўысқан дайысы Елмурат ахун оған өзиниң жәрдем қолын созады. «Жийенимди өзим тәрбиялайман» деп Әжинияз өз медресесине алып кетеди. Елмурат Бухараның Мирараб медресесин тамамлаған, өз дәўириниң билимли адамларының бири еди. Ол диний китаплар менен бир қатарда шығыстың белгили классиклери Фердаўсий, Саадий, Ҳафыз, Наўайы, Бедил шығармаларын жақсы өзлестирилген Әжинияздың бул жерге келиўи өз билимин жетилистириўге үлкен жол ашып берди. Кеште медресесениң өжирелеринде қалып, Наўайы ҳәм Ҳафыз ғәзеллерин ежелеп оқыўы нәтийжесинде оның поэзияға болған ықласы кем-кемнен күшейе баслады.

Әжинияз жаслығында медреседе оқыў менен қатарда көп ғана китапларды көширип, белгили кәтип болыў менен де таныла баслаған. Ол он алты жасында келгенде Елмурат ахун тосаттан қайтыс болады. Енди Әжинияз билимин буннан да көтериў ушын өзине сәйкес устаз таба алмай қалады. Соның ушында ол:

Заманымыз йоқдур йигит йўрмәга,

Ат минип, тон кийип, дәўран сүрмага,

Мен бахты қараға талим бермага,

Нәйлейин ҳеш Адам шықпас, дилдарым.

—деп жазып, өзинниң ишки ҳәўирин қосық арқалы береди.

Аўыл медресеси дөгерегинде саўат ашыў. Әжинияз шайырды қанаатландыра алмады. Ол буннан да тереңирек билим жолын аңсар еди. Сол ўақытта Хийўа ҳәм Бухараның медреселери тийкарынан қарақалпақлардың жергиликли байлары ҳәм дин ийелериниң балаларын ғана оқытатуғын еди.

Бирақта Әжинияздың талантлығы, шырайлығы кем-кемнен аўыл адамлары арқалы да тарқала баслайды. Хийўа медреселеринде оқыўға тилек билдирген Әжинияз ең ақырында сол ўақыттағы ашамайлылардың белгили мупты менен қазыларынан болған Тоңуз қазы менен молла Қоразлардан жәрдем сорайды. Усындай себеплер менен ол Хийўаның Шерғазы медресесине оқыўға киреди. Соңынан Қутлымурат инақ медресесинде тәлим алады. Шайыр бул ҳаққында өзиниң «Мегзер» деген қосығында:

Тушса яды отән күнләр,

Ағзымдың шыққан ушқунлар,

Хорезмде йўран күнләр,

Заўқы тамашая мегзер.

—деп жазады.

Хийўаның Қутлымурат инақ медресесиниң алдында: Бул медреседе 1840-1844 жылларда қарақалпақ әдебиятының классиги Әжинияз Қосыбай улы оқыған деген жазыўлар жазылған.

Әжинияз Хийўада оғада қыйыншылық жағдайларда оқыды. Ол ўақытта Хийўада оқыйтуғынлардың ҳәммеси дерлик бай ҳәм дин ийелериниң балалары болғаны ушын, олар ҳәдден зыят қәрежетлер менен тәмийинленетуғын еди. Ал Әжинияздың әкеси болса тапқан тутқаны өзине зордан жететуғын орта ҳал адам болған. Соның ушында ол өз әкесинен жәрдем алыў мүмкиншилигине ийе бола аламады. Турмыстың қатты қыйыншылықларын шекти. Өмирдеги болып атырған кекин қарама-қарсылықларды өз көзи менен көрип, жүреги менен сезип барды. Оның тек илимге болған ықласы ғана медресени ақырына шекем, оқып питкериўине мүмкиншилик туўғызды. Медреседе дин сабақлары менен бир қатарда Наўайы, Ҳафиз, Саадий, Физулий шығармалапры да оқытылатуғын еди. Әжинияз бул поэзия шайдаларының қунт пенен оқыды. Олардың данышпанлық пенен айтқан сөзлериниң әжайып дәстүрлерин үйренеди.

Оның өмириндеги барлық қыйыншылықларын умыттырып, жүрегин жубатқанда тек сол классиклер тәрепинен айтылған алтын баҳалы сөзлер еди. Шайыр, өз заманындағы теңсизликтен қатты налыды. Соның ушында Әжинияз өзиниң «Дәўран болмады» қосығында өзи жасаған заманына болған пикирин төмендегише баянлайды:

Сәнемлер қолында тилла саз едим,

Ҳәўижге келтирер жанан болмады,

Туғрымда талпынған алғыр баз едим,

Қәлпе-саядларым маман болмады.

 

Әлип қәддим дәлдек болды бүгилди,

Көзлеримнен қанлы яшим төкилди,

Жол бойына үйген ҳасыл йугимди,

Базарға елтгендей кәрўан болмады.

 

Усындай қыйыншылық жағдайларға қарамастан, Әжинияз бес жыл даўамында оқып Хийўаның Қутлымурат инақ медресесин тамамлаған. Әжинияздың дәслепки Шерғазы хан медресесине оқыўға кирип, соңынан Қутлымурат инақ медресесине барғаны ҳаққында еки түрли пикир бар. Айрым дереклерде Шерғазы хан медресеси узақ ремонт болып, оқыў Қутлымурат инаң медресесине көширилдген деп айтылса, екинши деректе хансалтанатына байланыслы болмаған семьяның балалары Шерғазы хан медресесинен алынып, Қутлымурат инақ медресесине өткерилген делинеди. Әжинияз усындай себеплер менен Қутлымурат инақ медресесин тамамлаған болыўы итимал.

Әжинияз Хийўа медресесин тамамлағаннан соң көп жыллар даўамында Қазақстанда саяхатта болған. Шайырдың көп жыллар даўамында Қазақстанда болыўын алымлар еки түрли болжайды. Биринши топардағы алымлар бул жағдайды хан сиясаты менен байланыстырып, «Қазақстан далаларында Ислам динин кеңнен тарқатыў ушын Хийўадан жиберилген уламалар арасында Әжиниязда болған деп тәрийплейди»—деп тәрийплейди.

Екинши топардағы алымлар бул ўақыяны Әжинияздың атастырылған қызының бирден жоғалып кетиўи, еки түрли, пикирди пайда еткенлиги, гейпаралар: «басқа бир жигит қызды Қазақстанға алып-қашып кеткен. Буннан кейин қыздың ағайинлери Әжиниязға: Бул исте сениң қолың бар. Қызды таўып бересең. Я болмаса қунын төлейсең»—деп шатақ салған. Әжинияз усындай себеплер менен Қазақстанда бир неше жыллар даўамында болған—деген пикирди айтады.

Бул ис негизинен Әжинияздың душпанлары тәрепинен уйымластырылған. Себеби Әжинияз сүйип қалған қыз жүдә гөззал болып, оған қосылыў ушын көп жигитлер талабан болған. Әжинияздың Хийўада жүргенинен пайдаланып, қарсыласлары ең изинде ол қызды басқа бир жигитке зорлап алып қашырып түркменлер арасына жибереди де, «Қыз Қазақстанға қашып кеткен» —деп сөз тарқатып жибереди. Әжинияз илажсыз сол қызды излеп Қазақстанға барып ол жақта бирнеше дослар арттырған.

Шынында ең дәслеп Әжинияздың Қазақстанға өз қалыңлығын излеп барғаны да дурыс. Бул жумбақтың төркини шайырдың «Шықты жан», «Молла Ериме» қосықларында анық айтылған.

Мысалы:      Тапмадым ҳасла хабар, гезип жәҳәнниң кишўарин,

                    Ақлы хушым катти излеп ол залымның духтарын.  

                                                              (Шықты жан)

«Духтар» сөзи парсы тилинде қыз мағанасын аңлатады.

Соның ушында Әжинияздың Қазақстанда узақ ўақытлар болыўында еки факте бир-бири менен қосылып кеткен. Ол ең дәслеп қырға қыз излеп барған болса соңынан бул мәселе басылып кеткеннен кейинде Қазақстанда талай мәртебе болған. Демек, ол Қазақстанда мәдений ағартыўшылық пенен де шуғылланған. Бул пикирди «Қазақстан» дүркининдеги жазылған қосықлары анық тастыйықлайды. Әжинияздың Қазақстандағы өмири оның «Шықты жан» қосығында жақсы баянланған.   Мысалы:

 

Көп сәләм мендин бирадар, ашнайыў, дүў жәҳан,

Шиддәти рузый жүдалықдур, қыямәтдин йаман,

Алты сан алашны гездим, тапмадым намыў-нышан,

Иншаалла, гүзге елге барарман болсам аман,

Аҳ, дәрийға, ўаҳ, дәрийғ, мың саны әрман шықты жан.

 

Тәкийә әйлеп ол халықыў аламды мен еттим сапар,

Тапмадым мәҳбубымны гезип жаҳанды ҳеш хабар,

Шарқ урып гезип жаҳанны, жутыўбан қаныў-зәҳәр,

Көзимә уйқы алмайын, зар ағлабәм шамыў-сәҳәр,

Аҳ, дәрийға, ўаҳ, дәрийғ, мың саны әрман шықты жан.

 

Назарыў-Шүренни гездим, ҳәм және Қара кесек,

Ожрайыў-Кетени гездим, халық ара болдым өсек,

Гездим ол ноғай, орысты, ҳәмдағы Қыпшақ, Естек,

Билмәдим ҳасла хабар, кимдин сорағлап жекме-жек,

Аҳ, дәрийға, ўаҳ, дәрийғ, мың саны әрман шықты жан.

 

Қосықтың өзинен ақ мәлим, Әжинияз көп ғана жерлерди аралап өзиниң махбубын излейди. «Ол қыз тири, дүньяны излеп оны таўып келемен» деп сапарға шығады. «Тапмадым махбубымды, гезип жәҳәнди ҳеш хабар» деген қатарлары бул пикирди тастыйықлайды. Бирақта Әжинияз махбубын, излеп таба алмайды. Табыўы да мүмкин емес еди.

Әжинияз Қазақстанда әпиўайы қазақ мийнеткешлериниң өмири менен танысады ҳәм бир неше дослар арттырады. Оның қосықларында қазақ халқының көсилип жатырған жазық жериндей кең пейиллиги асыра мақталады. Олар қазақтың Исатай, Махамбет, Шернияз сыяқлы батыр шайырларының өмир жолы менен танысады.

Әжинияз Қосыбай улы Қазақстан далаларында биринши мәртебе жигирма жасларында 1845-1846-жыллар шамасында бир жылға шамалас болып қайтқан. Соңынан өз аўылына келип ашамайлы урыўы айыллы тийресинен Ҳәмра деген қызға үйленген. Оннан Нағметулла, Ҳәбийбулла, Нийетулла деген үш бала ҳәм Ҳүрзада атлы бир қыз туўылады. Шайырдың ақлық-шаўлықлары ҳәзир Қоңырат, Ленинабад, Шоманай районларында ҳәм Нөкис қаласында турады.

Әжинияз шайыр буннан кейинде Қазақстанға бир неше мәртебе барған. Әсиресе Қызыл Орда әтирапындағы қазақлар менен жақыннан қатнас жасаған.

Әжинияз Қосыбай улы 1858-1859 жыллардағы Қоңырат көтерилисиниң тек қатнасыўшысы ғана емес, бәлки оның ең баслы идеологларының бири болды. Соның ушын да ол көтерилис бастырылғаннан кейин Хийўа әмелдарлары тәрепинен тутқынға алынып, Түркменстанның Ташаўз ўәлаятының әтирапына жер аўдарылып жибериледи. Арадан үш жыл өткеннен кейин ол тутқыннан қашып қутылады. Бирақта және Хийўа әмелдарларының қуўдалаўына ушырап Қазақстанға кетиўге мәжбүр болады. Усылай етип оның өмириниң көпшилик бөлеги Қазақстан, Түркменстан далаларында өтеди.

Әжинияз Түркменстанда жүрген күнлеринде белгили түркмен классиги Мақтымқулының қосықларын қунт пенен үйренген. Усыған байланыслы ол Мақтымқулының көп ғана қосықларын қарақалпақ тилине аўдарған. Ҳәтте айырым қосықларын өз дөретпесинен қосып кеңейтип жазған.

Әжинияз шайырдың қырға үшинши барыўы 1864-жылдың әтирапы деп шамалаўға болады. Себеби усы жылы ол қазақтың шайыр қызы Меңеш пенен айтысқан. Айтыстың текстине қарағанда да бул ўақытлары Әжинияз қырық жасында болған. Мысалы:

           

Той болса қызыл тонды кийермисең,

Отына ашықлықтың күйермисең,

Жылым қой, жасым қырықта қыз ай Меңеш,

Сен маған жасым сорап тийермисең?

 

деген қосық қатарларының өзи-ақ Әжинияздың сол ўақытлары қырық жаста екенлигин билдирип турады.

Усы дәўирлердеги Әжинияздың шайырлық шеңбериниң ең жетилискен гезлери деп қараўға болады. Бул сапарда да Әжинияз үш жылдай өмирин Қазақстанда өткизген. «Еллерим барды», «Бармекен»,«Бардур», «Мегзер», «Айрылса», «Қаш-қаш» ҳәм   «Хошласыў» дүркининдеги қосықларын жазған. Әжинияз қырға үшинши мәртебе барғанында   мырза Қожбан деген байға үш жыл даўамында молла болып жалланған. Буннан кейин ол өзиниң туўылған аўылынан ҳеш жаққа шықпаған. Бозатаў, Қамыс бөгет, Жетим өзек деген жерлерде мектеп ашып, жергиликли халық балаларын оқытқан. Дөретиўшиликке берилип, қосықлар жазған.

Көрнекли шайыр 1878-жыллары 54 жасында қайтыс болған. Шайырдың денеси Қуўандәрьяның бойындағы Қуўсырық қойымшылығына жерленген.

Әжинияздан бизге ҳәр қыйлы темада жазылған 150 ге жақын лирикалық қосықлар мийрас болып қалды. Ол қарақалпақ әдебияты тарийхында аса билимли лирик шайыр болып қалыў менен бирликте, өз қолжазбаларын мийрас етип қалдыра алған, белгили көркем сөзийелериниң бири.

 

QABUL - 2018

НМПИ 2018-2019-оқыў жылы ушын ҚАБЫЛЛАЎ КОМИССИЯСЫНАН ТЕЗ МАҒЛЫЎМАТ АЛЫЎ ТЕЛЕФОНЛАРЫ 

(CALL  CENTER) 

(+99861) 229-40-93
(+99861) 229-41-03 
(+99861) 229-40-97

Абитуриентлер ҳужжетлерин қабыл етиў 15-июндан-15-июлге шекем
Тест сы наўлары   1-августтан 15-августка шекем
Биринши смена 08:00
Екинши смена 15:00




Кабыллау  бойынша веб-сайт


Корпоратив почта

"Edu.uz" rasmiy kanali

Электрон таълим